แนวคิด "รัฐชาติ" (Nation-State) และ "ชาตินิยม" ในประวัติศาสตร์ มีจุดเริ่มต้นและพัฒนาการตามบริบทสำคัญดังนี้:
1. ในระดับสากล (ตะวันตก)
จุดเริ่มต้นทางโครงสร้างรัฐอธิปไตย (พ.ศ. 2191 / ค.ศ. 1648): เกิดจากการลงนามใน สนธิสัญญาสันติภาพเวสต์ฟาเลีย (Peace of Westphalia) ซึ่งยุติสงครามสามสิบปีในยุโรป นับเป็นจุดกำเนิดของแนวคิด "รัฐอธิปไตย" ที่มีดินแดนและเขตแดนชัดเจน ไม่ขึ้นต่ออำนาจศาสนจักร
จุดเริ่มต้นของแนวคิด "ชาติ/ชาตินิยม" สมัยใหม่ (พ.ศ. 2332 / ค.ศ. 1789): เกิดจากการ ปฏิวัติฝรั่งเศส (French Revolution) ซึ่งเปลี่ยนแนวคิดเรื่องอำนาจอธิปไตยจากเดิมที่เป็นของกษัตริย์ มาเป็นของ "ประชาชน" หรือ "พลเมืองของชาติ" นำไปสู่การรวมกลุ่มคนที่มีภาษา วัฒนธรรม หรืออัตลักษณ์ร่วมกันขึ้นมาเป็น "รัฐชาติ" อย่างสมบูรณ์ตลอดช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 19
2. ในบริบทของไทย (สยาม)
การก่อตัวของรัฐที่มีเส้นเขตแดนชัดเจน (พ.ศ. 2436–2450):
ในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ภายใต้แรงกดดันจากลัทธิล่าอาณานิคมของชาติตะวันตก สยามเริ่มเปลี่ยนผ่านจากระบบ "รัฐมณฑล/เมืองขึ้น" ที่ไม่มีพรมแดนแน่นอน มาเป็นการปักปันเขตแดนและทำแผนที่สมัยใหม่ พร้อมปฏิรูประบบราชการรวมศูนย์อำนาจเข้าสู่ส่วนกลาง
การสร้างอุดมการณ์ "ชาติ-ชาตินิยม" อย่างเป็นทางการ (พ.ศ. 2453–2468):
ในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) พระองค์ทรงเริ่มเผยแพร่และปลูกฝังอุดมการณ์ชาตินิยมอย่างเป็นรูปธรรม ผ่านแนวคิดหลัก "ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์" และงานพระราชนิพนธ์ปลุกใจต่างๆ เพื่อรวมคนหลากหลายชาติพันธุ์ให้มีจิตสำนึกความเป็นชาติเดียวกัน
ชาตินิยมแบบเข้มข้น (พ.ศ. 2481–2487):
ในยุค จอมพล ป. พิบูลสงคราม มีการเปลี่ยนชื่อประเทศจาก "สยาม" เป็น "ไทย" (พ.ศ. 2482) พร้อมออกรัฐนิยมเพื่อสร้างเอกลักษณ์และวัฒนธรรมของรัฐชาติไทยแบบสมัยใหม่อย่างชัดเจน
สำหรับพัฒนาการของแนวคิด "รัฐชาติ" (Nation-State) และ "ชาตินิยม" (Nationalism) ในกลุ่มประเทศสมาชิกอาเซียนปัจจุบัน เรียงตามลำดับเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ (พ.ศ. / ค.ศ.) ดังนี้:
1. ยุคปักปันเขตแดนและจุดกำเนิดรัฐสมัยใหม่ (พ.ศ. 2367 – 2450 / ค.ศ. 1824 – 1907)
พ.ศ. 2367–2428 (ค.ศ. 1824–1885) — เมียนมา: อังกฤษทำสงครามผนวกพม่าเข้าเป็นมณฑลของบริติชอินเดีย นำระบบเขตแดนแบบตะวันตกเข้ามาแทนที่ระบอบกษัตริย์โบราณ พร้อมใช้นโยบายแบ่งแยกการปกครองระหว่างพม่าแท้กับเขตชนกลุ่มน้อย
พ.ศ. 2406–2450 (ค.ศ. 1863–1907) — กัมพูชา: กัมพูชาเข้าเป็นรัฐในอารักขาของฝรั่งเศส มีการเจรจาปักปันเขตแดนกับสยาม (พ.ศ. 2447–2450) ก่อกำเนิดรูปร่างพรมแดนสมัยใหม่ ควบคู่ไปกับการที่สำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบุรพทิศ (EFEO) ชำระประวัติศาสตร์และฟื้นฟูความรับรู้เรื่องอารยธรรมขอมโบราณ
พ.ศ. 2435–2450 (ค.ศ. 1892–1907) — ไทย (สยาม): รัชกาลที่ 5 ทรงปฏิรูประบบราชการรวมศูนย์อำนาจ (พ.ศ. 2435) และจัดทำแผนที่ปักปันเส้นเขตแดนสมัยใหม่ เกิดเป็น "ภูมิกายาของชาติ" (Geo-Body) เปลี่ยนผ่านจากระบบรัฐมณฑลสู่รัฐเดี่ยวที่มีขอบเขตแน่นอน
พ.ศ. 2436 (ค.ศ. 1893) — ลาว: วิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 สยามจำต้องสละดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงให้ฝรั่งเศส รวมอาณาจักรล้านช้างเดิมเข้าเป็นหน่วยการปกครองเดียวกันในอินโดจีน
พ.ศ. 2441 (ค.ศ. 1898) — ฟิลิปปินส์: เอมิลิโอ อากินัลโด ประกาศเอกราชจากการปฏิวัติขับไล่สเปน (12 มิถุนายน 2441) ถือเป็นการประกาศสาธารณรัฐชาตินิยมแห่งแรกในเอเชีย ก่อนถูกสหรัฐอเมริกาเข้ายึดครองต่อ
พ.ศ. 2444 (ค.ศ. 1901) — อินโดนีเซีย: เนเธอร์แลนด์ประกาศ "นโยบายจริยธรรม" (Ethical Policy) ขยายการศึกษาแบบตะวันตก ก่อให้เกิดกลุ่มปัญญาชนรุ่นใหม่ข้ามเกาะและข้ามชาติพันธุ์
2. ยุคตื่นตัวของขบวนการชาตินิยมและการต่อต้านอาณานิคม (พ.ศ. 2449 – 2488 / ค.ศ. 1906 – 1945)
พ.ศ. 2449 (ค.ศ. 1906) — เมียนมา: ก่อตั้งสมาคมพุทธศาสนิกชนหนุ่ม (YMBA) นำพุทธศาสนามาเป็นแกนหลอมรวมชาตินิยมพม่าเพื่อต่อต้านอังกฤษ
พ.ศ. 2451 (ค.ศ. 1908) — อินโดนีเซีย: การก่อตั้งกลุ่ม "บูดี อูโตโม" (Budi Utomo) จุดชนวนยุคตื่นตัวแห่งชาติ (National Awakening)
พ.ศ. 2453–2468 (ค.ศ. 1910–1925) — ไทย: รัชกาลที่ 6 ทรงวางรากฐานอุดมการณ์ชาตินิยมทางการผ่านหลักการ "ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์"
พ.ศ. 2468–2473 (ค.ศ. 1925–1930) — เวียดนาม: โฮจิมินห์ก่อตั้งสมาคมเยาวชนปฏิวัติเวียดนาม และพัฒนาสู่พรรคคอมมิวนิสต์อินโดจีน ผสานอุดมการณ์ชาตินิยมกู้เอกราชเข้ากับลัทธิมาร์กซิสต์
พ.ศ. 2471 (ค.ศ. 1928) — อินโดนีเซีย: สภาเยาวชนประกาศ คำปฏิญาณของเยาวชน (Sumpah Pemuda) บัญญัติหลักการ: หนึ่งมาตุภูมิ (อินโดนีเซีย), หนึ่งชาติ (ชาติอินโดนีเซีย), และหนึ่งภาษา (ภาษาอินโดนีเซีย)
พ.ศ. 2473 (ค.ศ. 1930) — เมียนมา: ขบวนการตะคีน (Dobama Asiayone) ชูคำขวัญความเป็นเจ้าของแผ่นดิน นำโดยนักศึกษา เช่น อองซาน และ อูนุ
พ.ศ. 2479–2485 (ค.ศ. 1936–1942) — กัมพูชา: ก่อตั้งหนังสือพิมพ์ "นครวัด" (พ.ศ. 2479) กระตุ้นสำนึกทางการเมืองของชาวเขมร นำไปสู่ "การปฏิวัติร่ม" (พ.ศ. 2485) เดินขบวนประท้วงฝรั่งเศส
พ.ศ. 2481–2485 (ค.ศ. 1938–1942) — ไทย: รัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม ดำเนินนโยบายชาตินิยมเข้มข้น เปลี่ยนชื่อประเทศจาก "สยาม" เป็น "ไทย" (พ.ศ. 2482) พร้อมออกรัฐนิยมสร้างวัฒนธรรมพลเมือง
พ.ศ. 2483–2488 (ค.ศ. 1940–1945) — ลาว: ขบวนการ "ลาวใหญ่" (Lao Nhay) ริเริ่มโดยฝรั่งเศสเพื่อฟื้นฟูอัตลักษณ์ลาว ต่อมาพัฒนาสู่การตั้งกลุ่ม "ลาวอิสระ" (พ.ศ. 2488) ประกาศเอกราชหลังญี่ปุ่นแพ้สงคราม
3. ยุคประกาศเอกราชและการสถาปนารัฐชาติอธิปไตย (พ.ศ. 2488 – 2508 / ค.ศ. 1945 – 1965)
พ.ศ. 2488 (ค.ศ. 1945):
อินโดนีเซีย (17 สิงหาคม): ซูการ์โน และ ฮัตตา ประกาศเอกราช สถาปนาหลักการ "ปัญจศีล" (Pancasila) และคำขวัญ "ภินเนกา ตุงกัล อิกา" (เอกภาพท่ามกลางความหลากหลาย)
เวียดนาม (2 กันยายน): โฮจิมินห์ประกาศเอกราชที่ฮานอย สถาปนาสาธารณรัฐประชาธิปไตยเวียดนาม นำไปสู่สงครามกู้เอกราชจากฝรั่งเศส
พ.ศ. 2489 (ค.ศ. 1946):
ฟิลิปปินส์ (4 กรกฎาคม): ได้รับเอกราชสมบูรณ์จากสหรัฐอเมริกา สถาปนารัฐชาติประชาธิปไตยตามแบบตะวันตก
มาเลเซีย: ก่อตั้งพรรคอัมโน (UMNO) เคลื่อนไหวต่อต้าน "สหภาพมลายา" ชูชาตินิยมมลายูปกป้องสถานะภูมิบุตร
พ.ศ. 2490–2491 (ค.ศ. 1947–1948) — เมียนมา: ลงนาม ข้อตกลงปางโหลง (พ.ศ. 2490) ก่อนประกาศเอกราชเป็น "สหภาพพม่า" (4 มกราคม 2491) แต่เกิดสงครามกลางเมืองระหว่างรัฐบาลกลางกับกลุ่มชาติพันธุ์ในเวลาต่อมา
พ.ศ. 2496–2497 (ค.ศ. 1953–1954):
กัมพูชา (พ.ศ. 2496): พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ นำกัมพูชาสู่เอกราช และใช้อุดมการณ์ "สังคมราษฎร์นิยม" สร้างชาติ
ลาว (พ.ศ. 2496–2497): ได้รับเอกราชสมบูรณ์ สถาปนาเป็น "พระราชอาณาจักรลาว" หลังการประชุมเจนีวา
พ.ศ. 2500 (ค.ศ. 1957) — มาเลเซีย: สหพันธรัฐมลายาได้รับเอกราชภายใต้ข้อตกลงประนีประนอมทางการเมืองระหว่างกลุ่มเชื้อชาติ (มลายู-จีน-อินเดีย)
พ.ศ. 2506 (ค.ศ. 1963) — มาเลเซีย: ขยายดินแดนรวม มลายา สิงคโปร์ ซาราวัก และซาบาห์ เป็น "สหพันธรัฐมาเลเซีย"
พ.ศ. 2508 (ค.ศ. 1965) — สิงคโปร์: ถูกขับออกจากมาเลเซีย และประกาศเอกราช (9 สิงหาคม 2508) ภายใต้การนำของลีกวนยู ใช้นโยบายพหุเชื้อชาตินิยม (Multiracialism) และการพัฒนาเศรษฐกิจเป็นแกนสร้างชาติ
4. ยุคสงครามเย็น การปฏิรูปอุดมการณ์ และการรับรองรัฐสมาชิกใหม่ (พ.ศ. 2512 – 2545 / ค.ศ. 1969 – 2002)
พ.ศ. 2513–2514 (ค.ศ. 1970–1971) — มาเลเซีย: หลังเหตุจลาจลทางเชื้อชาติ 13 พฤษภาคม 1969 รัฐประกาศหลัก "รูกุนเนการา" และดำเนิน นโยบายเศรษฐกิจใหม่ (NEP) ให้สิทธิพิเศษแก่กลุ่มภูมิบุตร
พ.ศ. 2518 (ค.ศ. 1975):
เวียดนาม: รวมชาติเหนือ–ใต้สำเร็จ สถาปนาเป็นสาธารณรัฐสังคมนิยมเวียดนาม (พ.ศ. 2519)
ลาว: พรรคประชาชนปฏิวัติลาวยึดอำนาจ ประกาศตั้ง สปป.ลาว (2 ธันวาคม 2518) สร้างชาตินิยมสังคมนิยมแบบพหุชาติพันธุ์ ("ประชาชนบรรดาเผ่า")
พ.ศ. 2527 (ค.ศ. 1984) — บรูไน: ได้รับเอกราชสมบูรณ์จากอังกฤษ ประกาศอุดมการณ์แห่งชาติ "มลายูอิสลามบรมราชาธิปไตย" (Melayu Islam Beraja - MIB) เป็นแกนกลางของรัฐ
พ.ศ. 2545 (ค.ศ. 2002) — ติมอร์-เลสเต: ได้รับเอกราชอย่างเป็นทางการหลังการลงประชามติแยกตัวจากอินโดนีเซีย สถาปนารัฐชาติใหม่ล่าสุดในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
เอกสารอ้างอิงและงานศึกษาทางวิชาการสำคัญ
1. งานศึกษาภาพรวมระดับภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
Anderson, Benedict. (1991). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism (Revised ed.). London: Verso.
(งานทฤษฎีคลาสสิกที่ใช้กรณีศึกษาในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเฉพาะอินโดนีเซียและสยาม ในการอธิบายการก่อตัวของรัฐชาติผ่านภาษาและการพิมพ์)
Tarling, Nicholas. (2004). Nationalism in Southeast Asia: "If the People are with Us". London: RoutledgeCurzon.
(สำรวจเปรียบเทียบพัฒนาการของขบวนการชาตินิยมและการต่อสู้เพื่อเอกราชในแต่ละประเทศของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้)
Tønnesson, Stein, & Antlöv, Hans (บ.ก.). (1996). Asian Forms of the Nation. Richmond: Curzon Press.
(รวมบทความวิชาการว่าด้วยการประกอบสร้างอัตลักษณ์และความคิดเรื่อง "ชาติ" ในรูปแบบเฉพาะของแต่ละสังคมในเอเชีย)
2. บริบทรายประเทศ (กลุ่มประเทศสมาชิกอาเซียน)
ไทย (สยาม)
ธงชัย วินิจจะกูล. (2556). กำเนิดสยามจากแผนที่: ประวัติศาสตร์ภูมิกายาของชาติ (พวงทอง ภวัครพันธุ์, ไอดา อรุณวงศ์, และ พงษ์เลิศ พงษ์วนิช, แปล). กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์อ่าน.
(ต้นฉบับภาษาอังกฤษ: Thongchai Winichakul. (1994). Siam Mapped: A History of the Geo-Body of a Nation. University of Hawaii Press.)
สายชล สัตยานุรักษ์. (2546). ชาติไทยและเมืองไทย ในทัศนะของปัญญาชน: ยุคปฏิรูปและยุคปฏิวัติ. กรุงเทพฯ: มติชน.
กัมพูชา
Chandler, David P. (2008). A History of Cambodia (4th ed.). Boulder: Westview Press.
Edwards, Penny. (2007). Cambodge: The Cultivation of a Nation, 1860–1945. Honolulu: University of Hawaii Press.
(ศึกษาบทบาทของเจ้าอาณานิคมฝรั่งเศสและปัญญาชนในการประกอบสร้างอัตลักษณ์และชาตินิยมเขมร)
ลาว
Evans, Grant. (2002). A Short History of Laos: The Land in Between. Crows Nest: Allen & Unwin.
Ivarsson, Søren. (2008). Creating Laos: The Making of a Lao Space between Indochina and Siam, 1860–1945. Copenhagen: NIAS Press.
(วิเคราะห์การปักปันเขตแดนและขบวนการ "ลาวใหญ่" ในยุคอาณานิคม)
เมียนมา
Callahan, Mary P. (2003). Making Enemies: War and State Building in Burma. Ithaca: Cornell University Press.
Smith, Martin. (1999). Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity (2nd ed.). London: Zed Books.
(งานศึกษาภูมิหลังข้อตกลงปางโหลง ปัญหาความขัดแย้งทางชาติพันธุ์ และการสร้างรัฐชาติ)
มาเลเซีย
Andaya, Barbara Watson, & Andaya, Leonard Y. (2016). A History of Malaysia (3rd ed.). London: Palgrave Macmillan.
Cheah, Boon Kheng. (2002). Malaysia: The Making of a Nation. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies.
(ศึกษาพัฒนาการของพหุสังคม ชาตินิยมมลายู และวิกฤตการณ์ 13 พฤษภาคม 1969)
อินโดนีเซีย
Kahin, George McTurnan. (1952). Nationalism and Revolution in Indonesia. Ithaca: Cornell University Press.
(งานวิจัยชิ้นเอกว่าด้วยขบวนการชาตินิยม คำปฏิญาณเยาวชน และสงครามกู้เอกราช)
Ricklefs, M. C. (2008). A History of Modern Indonesia since c. 1200 (4th ed.). Stanford: Stanford University Press.
สิงคโปร์
Chua, Beng Huat. (1995). Communitarian Ideology and Democracy in Singapore. London: Routledge.
Lee, Kuan Yew. (2000). From Third World to First: The Singapore Story: 1965–2000. New York: HarperCollins.
เวียดนาม
Duiker, William J. (2000). Ho Chi Minh: A Life. New York: Hyperion.
(ชีวประวัติและการวิเคราะห์บทบาทของโฮจิมินห์ในการผสานชาตินิยมเข้ากับการปลดปล่อยชาติ)
Marr, David G. (1971). Vietnamese Anticolonialism, 1885–1925. Berkeley: University of California Press.
(ศึกษาจุดเริ่มต้นของการต่อต้านอาณานิคมฝรั่งเศสและพัฒนาการของสำนึกชาตินิยมเวียดนาม)
ฟิลิปปินส์
Agoncillo, Teodoro A. (1990). History of the Filipino People (8th ed.). Quezon City: Garotech Publishing.
(ตำราประวัติศาสตร์ที่ให้ภาพการปฏิวัติ พ.ศ. 2441 และการต่อสู้เพื่อเอกราชของฟิลิปปินส์)
