สภาวัฒนธรรมเมืองขุขันธ์ Mueang Khukhan Cultural Council: ประวัตเมืองขุขันธ์ ฉบับย่อ

เมืองสด๊กโคกขัณฑ์ หรือ โคกขัณฑ์ คือชื่อเมืองขุขันธ์ในอดีต มีความเก่าแก่ร่วมสมัยมาตั้งแต่ยุคอาณาจักรขอมโบราณ

อำเภอขุขันธ์ จังหวัดศรีสะเกษ ในปัจจุบันเป็นที่ตั้งเดิมของ เมืองขุขันธ์ อดีตเมืองเก่าแก่ที่สำคัญร่วมสมัยมาตั้งแต่ยุคอาณาจักรขอมโบราณ และเป็นเส้นทางผ่านการสร้างปราสาทและเดินทางไปมาหาสู่กันของชาวสยามโคกโบราณแห่งดินแดนที่ราบสูงอีสานใต้ไปยังเมืองพระนครในอดีต โดยชื่อของ เมืองขุขันธ์ มีหลักฐานปรากฎครั้งแรกในศิลาจารึกปราสาทพระวิหาร ๑ ศก.๕ ด้านที่ ๑ เมื่อปีมหาศักราศ ๙๕๙ ตรงกับ พุทธศักราช ๑๕๘๐ พร้อมกับชื่อของเจ้าเมืองขุขันธ์ท่านแรกในยุคขอมโบราณคือ พระก็อมรอแตงชคตศรีขัณฑเรศวรแห่งเมืองสด๊กโคกขัณฑ์

และเมื่อวิวัฒน์มาถึงยุคสมัยกรุงศรีอยุธยา เมืองขุขันธ์ถูกจัดเป็นหัวเมืองปักษ์ใต้ที่สำคัญเมืองเมืองหนึ่งของกรุงศรีอยุธยา ได้เคยร่วมเดินทัพกับทางราชสำนักสยามหลายครั้งหลายครา

โดยในปี พุทธศักราช ๒๐๕๑ ตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 แห่งกรุงศรีอยุธยาตอนต้น (ครองราชย์ พุทธศักราช 2034 – 2072) กลุ่มชาวสยามโคก หรือชาวสยามแห่งดินแดนที่ราบสูงอีสานใต้ จากเมืองโคกขัณฑ์ ได้ส่งกองทัพไปช่วย พระเจ้าศรีสุคนธบท ทำศึกปราบ ขุนหลวงกอน ผู้เป็นกบฏตั้งตัวเป็นใหญ่ในเมืองตวลบาสาน ซึ่งเป็นราชธานีของอาณาจักรเขมรสมัยหลังเมืองพระนคร ซึ่งขณะนั้นเป็นเมืองประเทศราชของสยาม

ในปี พุทธศักราช ๒๐๙๙ กองทัพจากเมืองโคกขัณฑ์ หรือเมืองขุขันธ์ในอดีตสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนกลาง ได้ร่วมเดินทัพกับ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ (ครองราชย์ พุทธศักราช๒๐๙๑–๒๑๑๑) ทรงยกทัพไปตีเมืองละแวก ครั้งแรก

และในปีพุทธศักราช๒๑๓๔ ตรงกับสมัยพระภิกษุประทา ซึ่งเป็นเจ้าอาวาสรูปแรกของวัดบ้านลำภู เมืองขุขันธ์ ได้ส่งกองทัพร่วมกับ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช ไปปราบสมเด็จพระบรมราชาที่ ๔ แห่งกรุงละแวก ซึ่งมักยกทัพมารุกรานกรุงศรีอยุธยาหลายครั้งในช่วงทีเผลอคราวพลาด และได้รับชัยชนะในปี พุทธศักราช ๒๑๓๗

ผ่านมาถึงสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย ตรงกับรัชสมัยของพระเจ้าเอกทัศน์ ในปีพุทธศักราช ๒๓๐๒ ตาสุ หรือ ตาไกร ที่ชาวบ้านทั่วไปเรียกว่า ตากัญจะฮฺ (ตากะจะ) เนื่องจากท่านเป็นนักรบรูปร่างสูงใหญ่ เป็นหัวหน้าชาวเขมรป่าดง ร่วมกับเชียงขันธ์ ผู้น้อง แห่งหมู่บ้านปราสาทสี่เหลี่ยมโคกลำดวน อันเป็นชุมชนโบราณดั้งเดิมของเมืองขุขันธ์ ได้ร่วมกันกับทหารเอกคู่พระทัย คือทองด้วง (อดีตล้นเกล้า ร.1) และบุญมา(อดีตกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท) พร้อมด้วยหัวหน้ากลุ่มเขมรป่าดงหมู่บ้านอื่นในละแวกใกล้เคียงกันที่ชำนาญการจับช้างได้แก่ เชียงปุม แห่งบ้านเมืองที เชียงสี แห่งบ้านกุดหวาย เชียงฆะ แห่งบ้านอัจจะปะนึง และเชียงไชย แห่งบ้านจาระพัด จับพระยาช้างเผือก ของสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ แห่งกรุงศรีอยุธยา ที่ได้แตกโรงหนีออกจากโรงช้างเตลิดเข้าป่าโดยมุ่งหน้ามาทางทิศตะวันออกสู่ป่าเขตเทือกเขาพนมดงเร็ก ได้ออกติดตามจนพบ สามารถจับพระยาช้างเผือกได้ และตามคณะนำส่งถึงกรุงศรีอยุธยา พระเจ้าอยู่หัวจึงโปรดเกล้าฯ พระราชทานบรรดาศักดิ์ให้ ตากะจะ หรือตาไกร เป็นหลวงแก้วสุวรรณ ตำแหน่งนายกองหัวหน้าหมู่บ้าน และเชียงขันธ์เป็นหลวงปราบ ผู้ช่วยนายกองหัวหน้าหมู่บ้านในสถานะราชการขึ้นตรงต่อการปกครองของกรุงศรีอยุธยา และต่อมา ตากะจะได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น พระยาไกรภักดีศรีนครลำดวน เจ้าเมืองขุขันธ์ ท่านแรกในยุคบั้นปลายกรุงศรีอยุธยา ซึ่งถือเป็นจุดเริ่มต้นของการสร้างบ้านแปลงเมืองขุขันธ์ ที่มีพัฒนาการความรุ่งเรืองในฐานะเมืองสำคัญของภูมิภาคนี้ตั้งแต่บัดนั้น

ต่อมาในปีพุทธศักราช ๒๔๔๐ โปรดเกล้าฯ เปลี่ยนตำแหน่ง เจ้าเมืองขุขันธ์ เป็นตำแหน่ง ผู้ว่าราชการเมืองขุขันธ์

ปีพุทธศักราช ๒๔๕๐ ยุบเมืองศีร์ษะเกษและเมืองเดชอุดม โดยให้อำเภอที่ขึ้นกับเมืองทั้งสองไปขึ้นกับเมืองขุขันธ์ ทำให้เมืองศีร์ษะเกษ เมืองเดชอุดม สิ้นสภาพความเป็นเมืองตั้งแต่บัดนั้นมา

ปลายปีพุทธศักราช ๒๔๕๐ ย้ายเฉพาะศาลาว่าราชการเมืองขุขันธ์ จากที่ตั้งเดิม(อำเภอเมืองขุขันธ์) ไปตั้งบริเวณศาลากลางเมืองศีรษะเกษ แต่ยังคงใช้ชื่อ ศาลาว่าราชการเมืองขุขันธ์ ส่วนพื้นที่อำเภอเมืองขุขันธ์ยังอยู่ ณ ที่ตั้งเดิม

ในปีพุทธศักราช ๒๔๕๙ โปรดเกล้าฯ เปลี่ยนชื่อเมืองขุขันธ์ เป็นชื่อ จังหวัดขุขันธ์

ปีพุทธศักราช ๒๔๖๐ เปลี่ยนชื่ออำเภอเมืองขุขันธ์ เป็น อำเภอห้วยเหนือ

ปีพุทธศักราช ๒๔๘๑ เปลี่ยนชื่อจังหวัดขุขันธ์ เป็นชื่อจังหวัดศีร์ษะเกษ และเปลี่ยนชื่อ อำเภอห้วยเหนือ เป็นชื่อ อำเภอขุขันธ์ ในที่สุด

เมืองขุขันธ์ในอดีต หากกล่าวถึงเฉพาะในช่วงปลายกรุงศรีอยุธยา ถึง กรุงรัตนโกสินทร์ มีผู้ดำรงตำแหน่ง เจ้าเมืองขุขันธ์ ๙ ท่าน

เมืองขุขันธ์ดังได้กล่าวแล้วว่า โดยในฐานะเมืองในอดีตเป็นเมืองขนาดใหญ่ (ตั้งขึ้นเป็นเมืองก่อนเมืองใด ๆ ในจังหวัดศรีสะเกษ ) การปกครองบ้านเมืองของไทยในอดีตโดยเฉพาะในสมัยกรุงศรีอยุธยา สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น จนถึงยุคปฏิรูปการปกครองเป็นมณฑลเทศาภิบาลนั้น ได้ยึดหลักเดิมที่สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ พระมหากษัตริย์องค์ที่ ๘ แห่งกรุงศรีอยุธยา ทรงกำหนดไว้จะมีวิธีการแตกต่างไปบ้าง ก็เพียงแต่ทรงมอบอำนาจไม่ให้เสนาบดีก้าวก่ายกัน อันมีสืบมาตั้งแต่สมัยสมเด็จพระเพทราชา ทั้งนี้ก็เพื่อให้เกิดความเหมาะสมกับยุคสมัยจึงยุติว่า กรุงรัตนโกสินทร์ปกครองแบบสมบูรณาญาสิทธิราชองค์พระมหากษัตริย์ปกครองแผ่นดินโดยทศพิธราชธรรมและทรงใช้อำนาจโดยสิทธิ์ขาด ผู้ใดจะขัดขืนต่ออำนาจหรือโต้แย้งพระบรมราชโองการมิได้ โดยกำหนดเป็นศูนย์ปกครองแยกเป็น 3 รูปแบบ ได้แก่

1. รูปแบบเมืองราชธานี

2. รูปแบบเมืองหัวเมือง

3. รูปแบบเมืองประเทศราช

สำหรับเมืองขุขันธ์ ถือว่าปกครองในรูปแบบหัวเมืองแบบจตุสดมภ์ คือเป็นแบบที่มีลักษณะที่คล้ายองค์กรปกครองราชธานี เริ่มมาตั้งแต่สมัยอยุธยา เป็นแบบเดิมของไทย โดยดัดแปลงมาจากแบบของเขมร อันเป็นวัฒนธรรมปกครองหัวเมือง "แบบเจ้าเมืองกินเมือง" แยกลักษณะองค์กรออกเป็น 5 ตำแหน่ง คือ คณะอาชญาสิทธิ์ ผู้ช่วยคณะอาชญาสิทธิ์ กรมการเมืองพิเศษ กรมการเมืองผู้ช่วยและพนักงาน

คณะอาชญาสิทธิ์ คือ คณะผู้บัญชาสิทธิ์ขาด เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า คณะกรรมการเมืองใหญ่ พระมหากษัตริย์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ แต่งตั้ง "เจ้าเมือง" ผู้ว่าราชการเมือง หรือผู้สำเร็จราชการเมืองมีบรรดาศักดิ์เป็น พระ, พระยา, และ เจ้าพระยา ถือบรรดาศักดิ์ตามฐานะของเมืองทรงมอบอำนาจให้ปกครอง บังคับบัญชา ปลัดเมืองยกบัตรเมือง กรมการเมืองและราชการในเมืองนั้น ๆ ถ้ามีเมืองขึ้นให้บังคับบัญชาเมืองขึ้นด้วย และทรงโปรดเกล้าแต่งตั้งกรมการเมืองผู้ใหญ่ร่วมเป็นคณะอาชญาสิทธิ์ ประกอบด้วย

1. เจ้าเมือง

2. ปลัดเมือง

3. ยกบัตรเมือง

4. ผู้ช่วยราชการเมือง ( บางเมืองมีหลายคน )

5. กรมการพิเศษเมือง

ดังได้กล่าวมาแล้วว่า จุดกำเนิดของเมืองขุขันธ์สืบเนื่องมาจากสมัยอยุธยาเป็นราชธานี ซึ่งตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าเอกทัศน์ มีเหตุการณ์เกิดขึ้น คือ พญาช้างเผือกได้แตกโรงหนีจากอยุธยาเข้าป่ามุ่งสู่ชายแดนไทย - เขมร แถบภูเขาพนมดงรัก จึงได้โปรดให้นายทองด้วงและนายบุญมา สองพี่น้องที่เป็นทหารเอกแห่งกรุงศรีอยุธยาออกติดตามพญาช้างเผือก โดยมาถึงเมืองพิมาย เจ้าเมืองพิมายนำคณะไปพบหัวหน้าหมู่บ้านเขมรป่าดงในเขตสุรินทร์ แต่ยังมิได้ข่าวพญาช้างเผือกแต่อย่างใดจึงนำคณะไปพบกับหัวหน้าชาวเขมรป่าดงซึ่งเป็นพรานที่มีความชำนาญในการจับช้าง ชื่อว่า "ตากะจะ" และ "เชียงขันธ์" ที่อยู่บ้านปราสาทสี่เหลี่ยมโคกลำดวน จึงได้ข่าวว่ามีช้างเผือกมาอยู่กับฝูงช้างป่าจริง หัวหน้าเขมรป่าดงทั้ง 6 คน สามารถจับพญาช้างเผือกได้ และมอบให้คณะผู้ติดตามนำกลับกรุงศรีอยุธยาด้วยความปิติยินดีของคณะผู้ติดตามยังความดีความชอบของหัวหน้าเขมรป่าดงทั้ง 6 คน จึงได้รับโปรดเกล้า ฯ บรรดาศักดิ์ ในระดับ "หลวง" ทุกคน สำหรับ"ตากะจะ" หัวหน้าเขมรป่าดงบ้านปราสาทสี่เหลี่ยมโคกลำดวน ได้รับโปรดเกล้า ฯให้บรรดาศักดิ์เป็น "หลวงแก้วสุวรรณ" ทำหน้าที่นายกองหัวหน้าหมู่บ้าน และทำราชการขึ้นต่อเมืองพิมาย หลวงแก้วสุวรรณได้สร้างบ้านแปลงเมืองรวบรวมไพร่พลพอสมควรแล้วได้ทรงโปรดเกล้า ฯ ให้ยกฐานะ "บ้านปราสาทสี่เหลี่ยมโคกลำดวน" ขึ้นเป็น "เมืองขุขันธ์" และโปรดเกล้า ฯให้เลื่อนบรรดาศักดิ์ "หลวงแก้วสุวรรณ" เป็น "พระไกรภักดีศรีนครลำดวน" และบรรดาศักดิ์ครั้งสุดท้ายในราชทินนาม "พระยาไกรภักดีศรีนครลำดวน" เป็นเจ้าผู้ปกครองเมืองขุขันธ์เป็นคนแรกในยุคบั้นปลายกรุงศรีอยุธยา

ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2306 จนถึงปี พ.ศ. 2450 มีการเปลี่ยนตำแหน่งเจ้าเมืองเป็นตำแหน่งผู้ว่าราชการเมือง ทำให้มีเจ้าผู้ครองเมืองขุขันธ์ในฐานะบรรดาศักดิ์ "พระยาไกรภักดีศรีนครลำดวน" และ"พระยาขุขันธ์ภักดีศรีนครลำดวน เจ้าเมืองขุขันธ์" สืบทอดอำนาจปกครองโดยสืบสายสกุลต่อเนื่องจนถึงลำดับที่ 9 และเมื่อเข้าสู่สมัยปฏิรูปการปกครองเป็นมณฑลเทศาภิบาลทำให้ตำแหน่ง "เจ้าเมืองกินเมือง" หรือ "เจ้าเมือง" หมดไป โดยเปลี่ยนเป็นตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองจนกระทั่งปัจจุบันเป็นตำแหน่งผู้ว่าราชการจังหวัดในที่สุด

เมืองขุขันธ์ ในช่วงปลายกรุงศรีอยุธยา ถึง กรุงรัตนโกสินทร์มีผู้ปกครองในตำแหน่ง เจ้าเมือง รวม ๙ ท่าน ดังนี้ (โปรดคลิกที่รูปเจ้าเมืองแต่ละท่าน เพื่ออ่านประวัติ)